Vandaag, 4 oktober 2026, is het Dierendag, en wel de 101ste. Op 24 maart 1925 organiseerde Heinrich Zimmermann een eerste editie in Duitsland, die vanaf 1929 een internationale viering werd. In dat jaar werd ook besloten de dieren te vieren op de naamdag van Franciscus van Assisi, die leefde van 1181 tot 1226. De 800ste verjaardag van zijn sterfjaar was voor de Oostenrijkse stad Salzburg aanleiding om een van haar prestigieuze Festspiele aan hem te wijden en het Salzburg Museum had de expositie Lebenskunst. 800 Jahre Franz von Assisi, waar onder andere dit beeld Der hl. Franziskus mit Vögeln (uit 1974-75) van de Salzburgse kunstenaar Eva Mazzucco was te zien.

De meeste mensen kennen Sint Franciscus als dierenvriend en weten misschien ook dat hij in 1223 in Greccio de eerste levende kerststal liet inrichten. Doel daarvan was dat iedereen zelf de omstandigheden kon ervaren waaronder Jezus het levenslicht zag. Een dergelijke ervaringsgerichte didactiek is redelijk gangbaar in het Christendom, waar bijvoorbeeld de Passiespelen (in onze tijd weer enorm aanwezig) en de reguliere liturgie (waarschijnlijk minder bekend omdat je daarvoor naar een kerk moet) andere voorbeelden van zijn.

Voor Franciscus was het echter meer dan louter didactiek, hij wilde zelf in dezelfde levensomstandigheden als Jezus verblijven. Zijn bijnaam Il poverello, de kleine arme, past daarbij. Maar je wordt geen heilige als je alleen voor jezelf eenvoudig en bescheiden leeft, natuurlijk ging het om vóórleven, dus toch ook didactiek, en daaraan verbonden een orde stichten om het werk te organiseren en te institutionaliseren. Deze orde stond voor armoede, kuisheid en gehoorzaamheid (verbeeld in de drie knopen in het touw dat de pij dicht bond). Via die regels sloten leven en werken op elkaar aan. De vermogende koopmanszoon zag af van zijn weelde en werd geen rijke geestelijke die de armoede voor anderen predikte. Het is dus wat ironisch dat juist zijn didactiek van de ervaring anno nu is verwrongen tot het kapitalistische monster van de beleveniseconomie, maar kerk en kapitaal hebben altijd al een wat dubbelhartige verhouding gehad, zoals ook onderstaande eucharistievogel (whatever that may be) uit Limoges illustreert (in de standaardcollectie van het Salzburg Museum). Hij is uit de tijd van Franciscus en misschien vond hij er wat van.

Afijn, terug naar Franciscus en de dieren, hoe zat dat eigenlijk? Volgens de overlevering (en de expo in Salzburg Museum) vond hij dat dieren als schepsels van God onze liefdevolle zorg en aandacht verdienen. Hij beschouwde hen allemaal als onze zusters en broeders. Ook als je niet in deze/zijn God gelooft, kun je het net als ik hierover met Franciscus eens zijn. Dat brengt me bij de vraag: hoe zagen zijn specifieke aandacht en zorg er dan in de praktijk uit? Volgens de tekst van de expo zag hij de natuur als mooi en wreed. Hij was dan ook, aldus die tekst, niet naïef (ik kom hierop terug). Ook was hij geen vegetariër. Het ging hem dus niet om een bijdrage aan het fysieke welzijn van dieren maar om zielenzorg, en die leverde hij in de vorm van een preek. Zijn beroemdste preek is die tegen de vogels (zie hieronder Die Vogelpredigt van Franz von Zülow uit 1922).

Ik vind het een interessant gegeven dat hij blijkbaar het idee had dat er geen taalbarrière is tussen mens en vogel, of misschien dacht hij dat Gods woord bij monde van de mens universeel verstaanbaar is. Ik praat trouwens zelf ook met dieren, dat doe ik gewoon in het Venloos, mijn moedertaal; niet omdat die universeel is, maar omdat dieren vatbaar zijn voor je intenties en die spreken via intonatie en volume, niet semantiek. Zo ontstaat een tijdelijke, steeds opnieuw te bestendigen verstandhouding, tenzij het dier geen belangstelling heeft en dat merk je vanzelf (ook aan je gekwetste ego).

Er is op dit moment veel onderzoek gaande naar dierentalen en daarbij wordt ook gekeken naar cross-species communication, meersoortige gesprekken dus. Het is complexe materie, maar dat veel dieren over soortgrenzen heen kunnen communiceren is een feit. Onderdeel van die complexiteit is dat de menselijke onderzoeker via projectie intenties kan zien waar die niet zijn; een meeuw op het hoofd van een standbeeld is waarschijnlijk geen klunzige poging tot contact :-)

In zijn preek dringt Franciscus er bij de vogels op aan om God te loven, zoals deze Duitstalige bewerking laat zien.

Ik weet niet of dieren behoefte hebben aan een preek en Gods woord dat hen tot eigendom van de mens maakt. Ik denk eigenlijk van niet. Een preek heeft toch iets eenzijdigs. Als dieren al in ons geïnteresseerd zijn (en dat zijn ze geenszins allemaal, laten we onszelf niet vleien), dan waarschijnlijk meer via vormen van samenwerking en dialoog. Sint Franciscus had van alles tegen vogels te zeggen, maar er zijn ook beelden waarin het heel duidelijk is dat het de mens is die naar de vogel luistert (a little bird told me). Ook van Franciscus was er in de expositie een dergelijk beeld, gemaakt door P. Laurentius Ulrich Engels (Franziscus lauscht den Vögeln und musiziert uit 1987).

Het blijkt maar weer dat veel overlevering via de ook kunstzinnige interpretaties een meerzijdig beeld schetsen van iemands bedoelingen en misschien was Franciscus zelf er ook nog niet helemaal uit. Voor het Salzburg Museum geldt dat ze het in elk geval de vogels onmogelijk maken om de expositie te bezoeken, dat is onderdeel van een breder gemeentelijk duivenbeleid.

In hetzelfde Salzburg Museum vond ik ook een werk van Franz Jakob Schwanthaler uit circa 1780, dat de bekering verbeeldt van de heilige Hubertus of Eustachius, dat is blijkbaar in de benaming verloren gegaan.

Hier geen bliksemschichten of bazuinen in spectaculaire momenten, maar een mens omringd door dieren, planten en rotsen, en ze zijn op elkaar betrokken. Zijn het de dieren die de mens bekeren? Tot wat? Ik vind het een mooi beeld en toch lijkt er iets in te ontbreken, het lijkt op een pauze. Waarom heet het bekering en niet gewoon siësta of after diner dip of zoiets. Ik mis een soort samenwerking aan iets, ik mis een dynamiek die ik wel in onderstaand beeld vind, dat ik aantrof in de etalage van een winkel.

They are up to something, en deze meersoortige samenwerking aan iets is nog duidelijker in dit beeld dat de Bulgaarse stad Plovdiv kreeg van de Japanse stad Okayama ter gelegenheid van hun 20jarige stedenband.

Ook de werken van Lyn Mae Saeed gaan over deze interdierlijke solidariteit. Franciscaner zielenzorg om de dieren is één ding, met de dieren strijden voor een meersoortig samenleven met waardigheid voor iedereen, dat is een tweede.

Het is vandaag dierendag en ik zet even een paar dingen op een rij:

• van alle zoogdieren bestaat nog maar 4% uit wilde dieren, de rest zijn mensen (32%) en hun vee en huisdieren (64%).
• meer dan de helft van alle massa op Aarde is geen biomassa maar door de mens geproduceerde spullen (van speld tot wolkenkrabber).
• tussen 2016 en 2021 zijn meer grondstoffen verbruikt dan in de hele 20ste eeuw.

Het is vandaag dierendag maar eigenlijk is het net als alle andere dagen een doodgewone mensendag. Ik zou terugkomen op de tekst van de expo, volgens welke Franciscus niet naïef was, hij wist dat de natuur mooi én wreed was. Misschien is het 800 jaar later en gegeven mijn lijstje alsnog naïef om het mooie en wrede van de natuur als van God gegeven en los van de mensen en hun keuzes te zien. Met de dieren strijden voor een meersoortig samenleven met waardigheid voor iedereen is daarom volgens mij nu beter dan preken en bekeren. De ervaringsgerichte didactiek waar Franciscus mee werkte kan daarbij nog steeds uitstekend dienst doen: laat maar zien, voelen en beleven hoe het leven van wilde dieren en van vee is in dit door de mens gedomineerde tijdperk.

Wil je wat minder strijdlust? Bedenk dan dit: het is heel eenvoudig om gewoon lief te zijn tegen dieren. En als je dat niet kunt, laat ze dan vooral met rust. Ze hebben meer aan onze onverschilligheid dan aan onze wreedheid.