Ik ben fan van het magisch realisme, een kunststroming die de zintuiglijk waarneembare wereld verbindt aan wat niet waarneembaar is, voor de meeste mensen althans niet. Er is een wereld buiten de gangbare menselijke waarneming en magisch realisme verkent die wereld met een als-dit-…-dan-ook-dat?-speculatie. Op de … vindt een waagstuk van de verbeelding plaats, of misschien beter: a leap of faith, want ‘dit’ is niet een geheel onbekende in de vergelijking; maar ook niet geheel gekend, daarom toch iets van een gewaagde sprong. Het lijkt op abductie, een redeneervorm die het gat tussen de onrijmbare ervaringen ‘dit’ en ‘dat’ dicht met een achterliggende, onzichtbare regel die een aannemelijke verklaring voor de verrassende dit-dat-combinatie biedt. Voorbij de causaliteit van de wetten van Newton gaan oorzaken en gevolgen andere verbindingen aan en die ontdekken we alleen met andere typen vragen, waarnemingen, conclusies.

Afijn, het overzicht Mundo Mágico bij Kunsthal KAde te Amersfoort (van 6 juni t/m 30 augustus 2026) bracht een mooie verzameling werken samen, die gelezen konden worden als een methodenboek voor magisch realisme. ‘Methode’ is immers niets meer of minder dan het Griekse woord voor ‘weg waarlangs’ en de in Amersfoort verzamelde werken toonden die wegen door ingangen naar de … te openen.

De eerste ingang is de abstractie. Het werk van Rubem Valentim (bijvoorbeeld “Emblema” uit 1979; zie hieronder) is een beeldtaal die esthetisch prachtig is (vind ik althans) maar ook vol zit met verwijzingen naar Orixás, goddelijke wezens uit de Afrikaanse Yoruba cultuur die voor de mensen bemiddelen met de spirituele wereld en die via slavernij en kolonialisme mee naar Brazilië reisden. Door deze specifieke omstandigheden bieden deze emblemen slechts beperkt toegang tot de concrete, herinnerde dan wel doorgegeven ervaringen in de Afro-diaspora; en toch zitten er herkenbare elementen van spiritualiteit in die breder begrepen kunnen worden en daardoor iets zeggen over de Yoruba-volkeren aan wie ze ontleend zijn en die in contact met inheemse volkeren en rooms-katholieke missionarissen hun Afrikaanse religies transformeerden tot de Candoblé en Umbanda religies, waarin Orixás nog steeds centraal staan.

Een tweede ingang is de mix van abstractie en het concrete. Zo combineert Daniel Steegmann Mangrané (bijvoorbeeld in “Ramita Partida” uit 2024; hieronder links) geometrie (de rechte lijn van de dwarsdoorsnede) met organische materie (de grillige vertakkingen waarlangs het leven door de boom kroop), waardoor de meerlagigheid van de wereld en haar geschiedenis zich vermenigvuldigt in het gestolde werk met haar schaduwspel op het platte vlak. In het werk van Marcos Siqueira (zoals “Untitled” uit 2023; hieronder rechts) gaan geometrie en organische materie een samenspel aan in de vormen die hij creëert met de pigmenten die hij aan de Cerrado-graslanden van zijn geboortestreek ontleent.

Een derde ingang is de verbeelding van de poreuze grenzen in de meersoortige wereld. Solange Pessoa doet dit in “Sonhíferas I” (uit 2020-2021; hieronder links) met soepel, abstract lijnenwerk dat levende dynamiek uitspreekt, Rosana Paulino in “Caranguejo” (uit 2023; hieronder rechts) meer figuratief in een voorstelling van een mangrovebos, waarin zij, net als Rubem Valentim, met haar eigen beeldtaal verwijst naar de Orixás van de Afro-diaspora.

Er is veel meer te vertellen over Mundo Mágico en uiteraard zijn er meer wegen naar de … van de verbeeldingskracht. We moeten echter iets niet vergeten, zo houden de kunstenaars ons dringend voor. Toen ik in januari 2003 op reis was door Latijns-Amerika en in het Braziliaanse Porto Alegre aan het World Social Forum meedeed, leerde ik de slogan “Outro mundo é possível” kennen, een andere wereld is mogelijk. Magisch realisme doet voor mij meer dan die aanmoediging tot hoop die in dat woord ‘mogelijk’ schuilt, want het toont dat er ook wegen vanaf de … van de verbeeldingskracht zijn. Daar is de realiteit van de magie die de kunstenaars hebben gezien en aan ons doorgeven. En sterker, hun werken vormen het bewijs dat als we met andere typen vragen, waarnemingen en conclusies aan de gang gaan om nieuwe verbindingen tussen oorzaken en gevolgen te ontdekken, we niet mogelijk maar feitelijk al ook andere werelden creëren.