In januari 2001, 25 jaar geleden dus, bezocht ik The National Museum of the American Indian in New York en kwam daar terecht in de expositie who stole the tee pee? Inderdaad, wie heeft de tipi gestolen? Want het ene moment stond hij daar nog, en het andere was er alleen nog een afbeelding op canvas van over en lag er wat aftands gereedschap om een houten hut mee te bouwen. Zo begint de inleiding van de catalogus die ik destijds kocht. Daarin is George Cornell aan het woord, die zijn openingsvraag verbindt aan de titel van het kunstwerk Who Stole The Tee Pee van George Littlechild (uit 1994), waar de expositie dus haar naam en de catalogus haar omslag aan ontleende.
Ik was altijd al nieuwsgierig naar inheemse culturen, vooral die van de Amerika’s, maar besefte toen pas, met enig schaamrood over mijn naïviteit tot dan toe, hoe oppervlakkig en dus beperkt die was gebleven tot romantische beelden van vóór de komst van Europese kolonisten, of juist van de periode waarin de Amerikaanse kolonisatie compleet was en voetstoots werd aangenomen dat dit het einde van de ‘rode mens’ betekende. Wie kent niet de sepiafoto’s van Edward Curtis, uitspraken als “je kunt geld niet eten” waar je het niet mee oneens kunt zijn? En hier stond ik, oog en oog met kunst die gemaakt was door mensen die vanaf hun inheemse wortels terugspraken tegen mensen zoals ik, mensen die hen met die sepiabril en motto-antenne op gemist, nog niet opgezocht hadden.
“It was an ugly transition as once great nations were reduced to pauperism in sight of the American flag”, schrijft Cornell in zijn introductie. “In Post Civil War America, a common scene was replayed time and time again. Indian Nations signed treaties with the federal government and those treaties were subsequently broken or modified by Congressional whim. Indian Nations were systematically stripped of their resource base and livelihood so new settlers, or corporations, could profit.” De strijd werd beslecht bij Wounded Knee met een bloedbad dat “the zenith of treacherous policy and wanton destruction in Indian Country” markeerde. De omstandigheden verslechterden zodanig, dat bij de wisseling naar de twintigste eeuw dus algemeen gedacht werd dat Amerikaanse Indianen zouden verdwijnen. Tot zover ook mijn beeld totdat ik who stole the tee pee? zag. Alleen, ik stond daar dus 100 jaar later, en die eeuw van tussentijd confronteerde mij met mijn misplaatste nostalgie want er waren mensen gebleven, en hoe.
Niet zo heel vreemd, trouwens, mijn eenzijdigheid. Curatoren Richard Hill Sr. en Truman Lowe merken in de catalogus op dat ze voor de expositie eerst in de collectie van het museum zelf hadden gezocht naar kunst die de Amerikaans Indiaanse omgang met de grote veranderingen verbeeldde. Daarin vonden ze echter alleen traditionele werken. Toch zaten er enkele objecten tussen die iets vertelden over reactie en aanpassing, zoals deelname aan de toerisme-industrie, meedoen aan de mode en, later, exploitatie van casinorechten. Pragmatiek speelde zeker een rol in de aanpassing, zo schetst Richard Hill Sr. luchtig: “We’re subject to social trends like everybody else. I don’t know if the foreigners stole the tee pee or if they created a situation where the people were eager to give it up. Some transitions are about pleasing ourselves, not just being imposed upon us. What I see is that people begin to favor these transitions. If you have ever spent a winter in a tee pee, you’d understand why a house with a potbelly stove could be attractive.”
Traditionele objecten werden in de expositie gecombineerd met werken van eigentijdse kunstenaars die, terugkijkend naar hun voorouderlijke geschiedenis, reageerden op de aanpassingen destijds en de gevolgen nu. Dit deden ze met compassie en humor, maar zeker ook met een kritische blik op de assimilatiedwang ten koste van de eigen cultuur.
Al met al liet de expositie een meerlagigheid, diepgang en nuance van Amerikaans Indiaanse omgang met kolonisatie zien die veel verder ging dan strijd, ondergang, berusting, woede. In plaats daarvan zag ik veerkracht, pragmatiek, humor, schoonheid, precisie, kritiek, alledaagse menselijkheid met als inzet overleving. En dat is gelukt, aldus Cornell’s conclusie in 2001: “American Indian populations have survived. Not only have they survived, they have engaged in building a new and prosperous future that will redefine historic conceptions of Indian life and potential. American Indian culture continues to be a dynamic, and ever changing reality. Who stole the tee pee? In the long run it may not matter, since Indian people will most assuredly build a newly improved one to greet the future.”
Toch is dit niet het einde van dit verhaal. We zijn vijfentwintig jaar verder en de wereld is anders dan in januari 2001, toen de Twin Towers nog stonden (het weer was te slecht voor een uitzicht, ik ben niet naar boven gegaan). In september van dat jaar nam de wereldgeschiedenis, die na de val van de Berlijnse muur en het einde van de koude oorlog door Francis Fukuyama als The End of History and the Last Man (1989) werd samengevat, alsnog een nieuwe wending.
Kolonialisme en imperialisme zijn terug van feitelijk nooit weggeweest. Daarbij hoort ook dat de macht de macht over het verhaal herovert. In verhaaltheorie wordt een onderscheid gemaakt tussen historische waarheden (zoals verbroken verdragen en de slag om Wounded Knee) en narratieve waarheden, hoe dit alles zo geïnterpreteerd wordt dat het betekenisvol is voor de betrokkenen (zoals who stole the tee pee?). Die laatste, narratieve waarheid is met alternatieve waarheden gemakkelijk los te weken van historische waarheden; maar alles als louter nog alternatieve waarheid bestempelen ontkent bij voorbaat dat interpretaties wel degelijk kunnen verbonden zijn aan feiten – en dat is gaslighting.
Van who stole the tee pee? komen we aan bij who stole The Smithsonian? The National Museum of the American Indian is onderdeel van The Smithsonian Institute en in die hoedanigheid onderwerp van Executive Order 14253, “Restoring Truth and Sanity to American History”. Dit decreet, speciaal voor The Smithsonian in het leven geroepen, trad in werking per 27 maart 2025 en houdt kort gezegd in dat het instituut, om verdere verspreiding van verkeerde ideologieën te voorkomen, onder curatele van het waarheidsregiem van het Witte Huis komt te staan. Langer gezegd: “Over the past decade, Americans have witnessed a concerted and widespread effort to rewrite our Nation’s history, replacing objective facts with a distorted narrative driven by ideology rather than truth. This revisionist movement seeks to undermine the remarkable achievements of the United States by casting its founding principles and historical milestones in a negative light. Under this historical revision, our Nation’s unparalleled legacy of advancing liberty, individual rights, and human happiness is reconstructed as inherently racist, sexist, oppressive, or otherwise irredeemably flawed. Rather than fostering unity and a deeper understanding of our shared past, the widespread effort to rewrite history deepens societal divides and fosters a sense of national shame, disregarding the progress America has made and the ideals that continue to inspire millions around the globe. […] It is the policy of my Administration to restore Federal sites dedicated to history, including parks and museums, to solemn and uplifting public monuments that remind Americans of our extraordinary heritage, consistent progress toward becoming a more perfect Union, and unmatched record of advancing liberty, prosperity, and human flourishing. Museums in our Nation’s capital should be places where individuals go to learn — not to be subjected to ideological indoctrination or divisive narratives that distort our shared history. To advance this policy, we will restore the Smithsonian Institution to its rightful place as a symbol of inspiration and American greatness – igniting the imagination of young minds, honoring the richness of American history and innovation, and instilling pride in the hearts of all Americans.”
Dit jaar vieren de VS op 4 juli hun 250-jarig bestaan. Blijkbaar moet die geschiedenis niet voor meerderlei interpretaties vatbaar zijn. Onder het decreet moet The Smithsonian onder andere de plannen voor toekomstige activiteiten ter controle voorleggen, inclusief muurteksten en brochuremateriaal et cetera. Woensdag 7 januari heeft de regering hiervoor een ultimatum opgelegd: uiterlijk dinsdag 13 januari moet alles overlegd zijn, anders wordt de financiering stopgezet. Het is de vraag of The Smithsonian dit overleeft.
Ik denk terug aan wat ik dacht toen ik Indroctrination #3 van Steven Deo zag. Die onvrijwillige stilte die er allicht mede oorzaak van was dat mijn beeld van zijn cultuur zo sepia was gebleven. Musea die zichtbaar helpen maken hoe culturen monddood zijn gemaakt, worden nu zelf monddood gemaakt. Hoe zullen latere generaties Amerikanen Executive Order 14253 interpreteren? Als een terechte correctie op alternatieve waarheden van The Smithsonian? Als een tijdelijke dwaling in wat uiteindelijk een langlopend dekoloniseringsproces bleek te zijn?
Onderschrijven zij dan “our Nation’s unparalleled legacy of advancing liberty, individual rights, and human happiness, […] the progress America has made and the ideals that continue to inspire millions around the globe […and…] our extraordinary heritage, consistent progress toward becoming a more perfect Union, and unmatched record of advancing liberty, prosperity, and human flourishing” of niet? Doen de Amerikanen van nu dit al? Ik verwacht meer variatie in reacties dan het decreet nu voorstelt.
En wij? Zijn wij, als we naar de VS kijken, overtuigd van hun ongeëvenaarde erfenis, geïnspireerd door hun voorbeeld? Leggen wij de relaties tussen hun gedrag en menselijk geluk en bloeien?
“It was an ugly transition as once great nations were reduced to pauperism in sight of the American flag” en “Some transitions are about pleasing ourselves, not just being imposed upon us” — en gelukkig hebben we soms de catalogus nog om ons te herinneren aan de mogelijkheid van meerlagige en genuanceerde diepgang.
“It was an ugly transition … could profit”; George Cornell op p. 8.
“the zenith … Indian Country”; George Cornell op p. 9.
“We’re subject to … could be attractive”; Richard Hill Sr. op p. 23.
“American Indian populations … greet the future”; George Cornell op p. 12.